Podstawowe tworzywo manipulacji
Widząc w manipulacji funkcjonującą strukturę, należy pytać o jej składniki podstawowe tzn. te elementy, które jako najmniejsze kółka i trybiki budują całą maszynerię propagandy i manipulacji. W związku z tym mówi się często, że składnikiem elementarnym manipulacji jest informacja. Tymczasem, aby można było skutecznie manipulować m.in. informacja (naukową, handlową, polityczną itp.), używa się jeszcze bardziej prostego tworzywa. Są nim przede wszystkim słowo i obraz.
Słowo jest uniwersalnym i dość wygodnym w praktyce tworzywem w manipulacji. Wszak w stosunkach międzyludzkich manipulacja przebiega przede wszystkim na obszarze słowa mówionego.
Na rolę słowa w manipulowaniu człowiekiem zwrócił uwagę z właściwą sobie trafnością papież Jan Paweł II. W homilii wygłoszonej w Olsztynie podczas IV pielgrzymki do Polski w 1991 r. Papież mówił o odpowiedzialności za wypowiadane słowo. Stwierdził wtedy, że pewne słowa, które w rzeczywistości stanowią dla człowieka zło, ?mogą być tak podawane, tak preparowane, żeby zrobić wrażenie, że są dobrem”. I dodał Jan Paweł II natychmiast: ?To się nazywa manipulacja”.
Powszechność, a nawet ?wszechobecność” słowa i jego skuteczność są dziś wzmacniane funkcjonowaniem różnorakich mediów, w szczególności zaś prasy, radia i telewizji. Sprawia to, że manipulacja za pośrednictwem słowa wykazuje dziś coraz większą siłę i skuteczność.
Fakt, że podstawowym tworzywem w manipulacji jest słowo zadecydował, że mówi się o manipulacji językowej w znaczeniu manipulowanie ludźmi za pośrednictwem języka naturalnego. W tym nurcie J. Puzynina wyróżnia dwa znaczenia manipulacji: w szerszym znaczeniu manipulacja dokonuje się za pośrednictwem tekstów i wtedy występuje w postaci kłamstwa, kamuflażu, demagogii itp. W znaczeniu węższym natomiast prowadzenie manipulacji umożliwiają określone cechy wyrazów czy struktury gramatycznej, a nie treści w nich zawarte. Wtedy też uwzględnią się te cechy języka, które np. wprowadzają dobrą atmosferę w kontakcie z rozmówcą, ułatwiają zapamiętanie wypowiadanych słów i ukazują ich piękno.
Obok tej grupy środków językowych jest druga grupa, równie chętnie wykorzystywana przez dysponentów manipulacji. Są to środki językowe, które pozwalają ich adresatowi odbierać je w sposób wieloznaczny, mętny i drogą takich skojarzeń, których oczekuje nadawca.
Słowa (często ilustrowane obrazem) budują również większe całości wystąpień mani-pulatorskich, jak np. insynuacja, prowokacja, demagogia. Drugim tworzywem podstawowym w manipulacji jest obraz. Zastosowanie najnowszych technik w mass mediach stwarza wielkie możliwości w sferze manipulowania za pośrednictwem obrazu. Utrwala się w świecie ?cywilizacja obrazu”, w której postępuje stale dominacja obrazów nad słowami. W związku z tym wymienia się takie jej symptomy, jak ?inwazja obrazu”, ?ikonosfera”, ?uwięzienie słowa” itp.