Siła perswazji

Widząc w manipulacji funkcjonującą strukturę, należy pytać o jej składniki podstawowe tzn. te elementy, które jako najmniejsze kółka i trybiki budują całą maszynerię propagandy i manipulacji. W związku z tym mówi się często, że składnikiem elementarnym manipulacji jest informacja. Tymczasem, aby można było skutecznie manipulować m.in. informacja (naukową, handlową, polityczną itp.), używa się jeszcze bardziej prostego tworzywa. Są nim przede wszystkim słowo i obraz.
Słowo jest uniwersalnym i dość wygodnym w praktyce tworzywem w manipulacji. Wszak w stosunkach międzyludzkich manipulacja przebiega przede wszystkim na obszarze słowa mówionego.
Na rolę słowa w manipulowaniu człowiekiem zwrócił uwagę z właściwą sobie trafnością papież Jan Paweł II. W homilii wygłoszonej w Olsztynie podczas IV pielgrzymki do Polski w 1991 r. Papież mówił o odpowiedzialności za wypowiadane słowo. Stwierdził wtedy, że pewne słowa, które w rzeczywistości stanowią dla człowieka zło, ?mogą być tak podawane, tak preparowane, żeby zrobić wrażenie, że są dobrem”. I dodał Jan Paweł II natychmiast: ?To się nazywa manipulacja”.
Powszechność, a nawet ?wszechobecność” słowa i jego skuteczność są dziś wzmacniane funkcjonowaniem różnorakich mediów, w szczególności zaś prasy, radia i telewizji. Sprawia to, że manipulacja za pośrednictwem słowa wykazuje dziś coraz większą siłę i skuteczność.
Fakt, że podstawowym tworzywem w manipulacji jest słowo zadecydował, że mówi się o manipulacji językowej w znaczeniu manipulowanie ludźmi za pośrednictwem języka naturalnego. W tym nurcie J. Puzynina wyróżnia dwa znaczenia manipulacji: w szerszym znaczeniu manipulacja dokonuje się za pośrednictwem tekstów i wtedy występuje w postaci kłamstwa, kamuflażu, demagogii itp. W znaczeniu węższym natomiast prowadzenie manipulacji umożliwiają określone cechy wyrazów czy struktury gramatycznej, a nie treści w nich zawarte. Wtedy też uwzględnią się te cechy języka, które np. wprowadzają dobrą atmosferę w kontakcie z rozmówcą, ułatwiają zapamiętanie wypowiadanych słów i ukazują ich piękno.
Obok tej grupy środków językowych jest druga grupa, równie chętnie wykorzystywana przez dysponentów manipulacji. Są to środki językowe, które pozwalają ich adresatowi odbierać je w sposób wieloznaczny, mętny i drogą takich skojarzeń, których oczekuje nadawca.
Słowa (często ilustrowane obrazem) budują również większe całości wystąpień mani-pulatorskich, jak np. insynuacja, prowokacja, demagogia. Drugim tworzywem podstawowym w manipulacji jest obraz. Zastosowanie najnowszych technik w mass mediach stwarza wielkie możliwości w sferze manipulowania za pośrednictwem obrazu. Utrwala się w świecie ?cywilizacja obrazu”, w której postępuje stale dominacja obrazów nad słowami. W związku z tym wymienia się takie jej symptomy, jak ?inwazja obrazu”, ?ikonosfera”, ?uwięzienie słowa” itp.

Manipulacja jest to celowe i skryte działanie, przez które narzuca się jednostce lub grupie ludzi fałszywy obraz pewnej rzeczywistości. Ten zniekształcony obraz nie odnosi się do całej rzeczywistości, przekraczałoby to możliwości dysponentów i realizatorów manipulacji. Przedmiotem działań manipulatorskich staje się zawsze jakiś wycinek otaczającej człowieka rzeczywistości. Dlatego też w określeniu manipulacji należy mówić o ?pewnej rzeczywistości”. T tak np. fałszowanie rzeczywistości w propagandzie antykościelnej może polegać na celowym zniekształcaniu obrazu papieża, Kościoła hierarchicznego, kapłana?katechety itp.
Następuje głębokie utrwalenie zniekształconego obrazu i poszerzenie jego pola, gdy działania mani pul atorskie wkraczają w fazę prania mózgu. Można wtedy mówić o zniekształconym obrazie ustroju politycznego, niektórych okresów w dziejach państwa, a nawet całego społeczeństwa,
Każda1 manipulacja charakteryzuje się dwiema głównymi właściwościami: jest planowana i skryta. Skuteczna manipulacja jest zawsze odpowiednio zaplanowana. Jeżeli jakieś działanie powstało spontanicznie, bez zastanowienia, czy jako tzw. zbieg okoliczności, nie może być nazwane manipulacją w ścisłym znaczeniu, choć pewne cechy tego działania mogą wskazywać na charakter manipulatorski. O działaniu ściśle manipulatorskim współdecyduje odpowiednia intencja,
która mu towarzyszy. W manipulacji zatem człowiek od samego początku kieruje się obmyślanym zamiarem zafałszowania obrazu pewnej rzeczywistości w świadomości drugiego człowieka - dla dobra dysponentów manipulacji. Dlatego nie można nazwać manipulacją zatajenia prawdziwego obrazu choroby czy spreparowanie jakiejś ?wersji zastępczej” w obrazie stanu zdrowia pacjenta, gdy wymagają tego uzasadnione racje medyczne (np. uchronienie chorego przed głębokim stresem).
W działaniach manipulatorskich, które podejmowane są w ramach tzw. wielkiej manipulacji pracują całe zespoły profesjonalistów, którzy obmyślają w szczegółach nie tylko nowe i doskonalsze techniki, ale przede wszystkim całą strategię działań, przygotowując dokładnie kolejne kampanie propagandowe i ich skuteczny przebieg. Dysponenci dobrze wiedzą, że stan przygotowań oraz dobór odpowiednich środków i technik rozstrzygają o skuteczności, a więc o ostatecznym powodzeniu ich pracy. Natomiast w manipulacji, która funkcjonuje w ramach stosunków międzyludzkich jej ?planowanie” ogranicza się zasadniczo do obmyślenia sposobu własnej (manipulatorskiej) wypowiedzi pod adresem rozmowy, sformułowania zarzutu czy choćby ułożenia scenariusza dla zachowań kokieteryjnych (ingracjacja).

W czasach komunistycznych, ze względu na cenzurę i ewentualne represje, autorzy polscy publikują swoje prace na tematy związane z propagandą i manipulacją albo za granicą, albo też w tzw. drugim obiegu.
Lata dziewięćdziesiąte przynoszą nowe publikacje, rozpatrujące m.in. (zasadniczo na marginesie innych zagadnień) zjawisko manipulacji. Jednakże dominują prace o charakterze publicystycznym. Ukazują się też przekłady z języków zachodnich”. Po 1989 r, me ma jednak nadal publikacji, która stanowiłaby syntetyczny i w miarę całościowy wykład na temat manipulacji. Opublikowane dotąd prace są zwięzłymi komentarzami do konkretnych faktów manipulacji doświadczanych przez pewne instytucje albo też opierają się na fachowej analizie funkcjonujących w Polsce mass mediów.
Brak obszerniejszych publikacji ex profes-so podejmujących problematykę manipulacji jest m.in. następstwem braku szerzej zakrojonych badań w tej dziedzinie.
Wnikliwy   odbiorca   mass   mediów w Polsce jest jednak w stanie dowiedzieć się o funkcjonujących formach manipulacji. Jednym ze źródeł tej wiedzy są m.in. różne spory prowadzone między dwiema (lub więcej) stronami konfliktów politycznych,  w ramach których  wysuwane są oskarżenia o stosowanie nieuczciwych technik propagandowych czy wręcz mani-pulatorskich. Tak było np. w ostatniej fazie kampanii prezydenckiej  w październiku 1995  r.,  gdy kandydaci  do Belwederu zarzucali mediom nieuczciwość o charakterze manipulatorskim, natomiast przedstawiciele prasy, radia i telewizji imputowali rozmówcom (kandydatom na prezydenta) ?chwyty” z bogatego arsenału manipulacji,  szczególnie  zaś  w postaci rzucanych publicznie i “na wyrost” obietnic przedwyborczych.
Świat manipulacji w jakimś sensie kontynuuje Świat propagandy, wydany w Bibliotece ?Niedzieli” w 1994 r. Przy czym podkreśla się w obecnej publikacji, że manipulacja spełnia rolę niezwykle skutecznego instrumentu w rękach propagandy. Choć nie zawsze działalność propagandowa opiera się na technikach manipulatorskich, a sam propagandysta nie musi być manipulatorem. Natomiast w stosunkach międzyludzkich dają znać o sobie daleko idące ślady manipulacji, przy bardzo nikłej obecności elementów propagandowych.

Pytanie o naturę manipulacji, o pełny zakres jej funkcjonowania oraz o najważniejsze skutki. Wydaje się, że takie postawienie problemu nadaje książce wymiar praktyczny, wychodzący naprzeciw aktualnym oczekiwaniom ?społeczeństwa posttotalitarne-go”. To z kolei zadecydowało o znacznej rozbudowie rozdziału III, w którym zawarto dość rozległe treści na temat mechanizmu manipulacji.
W Polsce do 1989 r. nie wolno było mówić całej prawdy o manipulacji. Takie publikacje byłyby działaniem wręcz samobójczym dla dysponentów propagandy, która w czasach totalitaryzmu komunistycznego najchętniej sięgała po rozwiązania manipulatorskie. One przecież gwarantowały jej najwyższą skuteczność.
Publikowane w tamtych czasach prace na ten temat same nie były wolne od piętna manipulacji, stanowią więc dziś niewielką wartość poznawczą i są już martwym pomnikiem systemu, który przeszedł do lamusa historii.
W krajach zachodnich opracowania na temat manipulacji pojawiły się stosunkowo późno. Jeszcze w latach sześćdziesiątych hasło ?manipulacja” (w sensie propagandowym) nie było obecne w słownikach i encyklopediach (socjologicznych, pedagogicznych, z zakresu wiedzy o komunikowaniu masowym itp.)4. Pierwsze znaczące kroki w tym kierunku podjęto tam dopiero na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w postaci opracowań naukowych i artykułów publicystycznych3. Jeszcze później pojawiło się hasło ?manipulacja” w słownikach ogólnych i specjalistycznych.
W Polsce pierwsze prace podejmujące pewne zagadnienia z dziedziny manipulacji ukazały się w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. W tym samym czasie i jeszcze wcześniej opublikowano przekłady książek autorów zachodnich, ukazujące m.in. wybrane problemy z tego zakresu8. Dużo później hasło ?manipulacja” w interesującym nas znaczeniu znalazło się w niektórych słownikach i encyklopediach.

Odkrycie prawdy o manipulacji stało się nowym wstrząsem dla wielu mieszkańców tej części Europy. W machinie propagandowej komunizmu stosowano w poczuciu całkowitej bezkarności wszystkie dostępne sposoby manipulowania, zakładając naiwnie, że zniewolony umysł człowieka nie będzie w stanie odkryć maskowanych skutecznie mechanizmów, które funkcjonowały w celu zawładnięcia całym społeczeństwem,   aby   nim   dowolnie   i    bez ograniczeń dysponować. Jeżeli  zaś mówiono publicznie o manipulacji, to zawsze odnoszono ją wyłącznie do kapitalistycznych systemów władzy. W ustroju socjalistycznym bowiem nie mogło być miejsca na jakąkolwiek manipulację1.
Ponieważ jednak wielkie organizmy społeczne z dużą powolnością przyswajają sobie prawdy trudne i niepopularne, przetojeszcze dziś mówienie o manipulacji w mass mediach może budzić zdziwienie połączone z niedowierzaniem. Tym bardziej, że społeczeństwo posttotalitarne swoją specyfikę wyprowadza głównie z doświadczeń na polu obcowania z mediami, a w szczególności w następstwie zaawansowanej uległości wobec wpływów propagandowych. Prowadzi to ostatecznie do sytuacji błędnego koła. Im skuteczniejsza jest bowiem manipulacja, tym bardziej jest ona ukryta dla ?zwykłego obywatela”, będącego przedmiotem jej wpływów. Taka sytuacja z kolei utwierdza go w całkowitym spokoju i uniemożliwia stawianie krytycznych pytań w tej dziedzinie. Dlatego też człowiekowi manipulowanemu niezbędna jest pomoc z zewnątrz, która w sposób przekonujący ukazałaby mu samo istnienie manipulacji oraz groźbę jej rozległych następstw.
Propaganda w swojej warstwie manipulacyjnej jest dziś zbyt skuteczna, aby można było nie dostrzegać problemów moralnych i wychowawczych wynikających z jej funkcjonowania. Dobrze obmyślana manipulacja, zwłaszcza w postaci rozbu-
dowanych systemów, prowadzi do spustoszenia w obrębie osobowości człowieka oraz do licznych nieprawidłowości w podstawowych strukturach społeczeństwa. Nieprzypadkowo więc mówi się dziś (a-nalogicznie do ekspansji propagandy), że kończący się wiek XX jest stuleciem manipulacji2.
Wymienione sytuacje i okoliczności zadecydowały o podjęciu przez autora problematyki manipulowania człowiekiem. Świat manipulacji jest książką, która zmierza do osiągnięcia przede wszystkim dwóch celów:
1. Pragnie przekonać Czytelnika, że wbrew  utrwalonym pozorom  i  utartym stereotypom istnieje już dziś cały ?świat” manipulacji,  wykraczający  daleko  poza granice funkcjonujących mediów i przenikający głęboko w stosunki międzyludzkie. 2. Manipulacja już dawno przestała być wyłącznym atrybutem propagandy prowadzonej za pośrednictwem mass mediów. Dziś jej wyraźne symptomy można dostrzec w różnych formach interakcji (kręgi rodzinne, sąsiedzkie, koleżeńskie, pracownicze itp.)3. Są one widoczne niemal na
wszystkich polach aktywności człowieka, np. w handlu, administracji, prawodawstwie a nawet w badaniach naukowych i w wychowaniu. Ten fakt całkowicie uzasadnia użycie w stosunku do zjawiska manipulacji słowa ?świat”.